ડેરીંગ

ITI "ડેરીંગ" ટ્રેડ સિલેબસ

ITI "ડેરીંગ" ટ્રેડ એક વર્ષનો વ્યાવસાયિક તાલીમ કાર્યક્રમ છે, જે Craftsman Training Scheme (CTS) હેઠળ ચાલે છે અને National Council for Vocational Training (NCVT) દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આ કોર્સમાં તાલીમાર્થીઓને ડેરી ફાર્મ મેનેજમેન્ટ, દૂધ સંગ્રહ, પ્રોસેસિંગ અને માખણ, ચીઝ અને દહીં જેવા ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવાની કુશળતા શીખવવામાં આવે છે. આ સિલેબસમાં સિદ્ધાંત આધારિત જ્ઞાન, પ્રાયોગિક ડેરી હેન્ડલિંગ કુશળતા અને રોજગારક્ષમતા તાલીમનો સમાવેશ થાય છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ ડેરી ટેક્નિશિયન, મિલ્ક પ્રોસેસર અથવા ડેરી ફાર્મ સુપરવાઈઝર તરીકે ડેરી સહકારી સંસ્થાઓ, પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ અથવા સ્વરોજગાર ક્ષેત્રમાં કામ કરી શકે.

કોર્સનો સારાંશ

• અવધિ: 1 વર્ષ (2 સેમેસ્ટર, દરેક 6 મહિના)
• NSQF સ્તર: લેવલ 4
• લાયકાત: ઓછામાં ઓછું 10મું ધોરણ પાસ (વિજ્ઞાન સાથે) અથવા સમકક્ષ
• ઉદ્દેશ્ય: ડેરી કામગીરીનું સંચાલન કરવું, દૂધની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવી અને સ્વચ્છતા તથા સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કરીને ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવાની તાલીમ આપવી.

વિગતવાર સિલેબસ

1. ટ્રેડ થિયરી (સિદ્ધાંત જ્ઞાન)

ડેરીંગ અને દૂધ પ્રોસેસિંગ સંબંધિત મૂળભૂત ધારણાઓનો સમાવેશ કરે છે.

• સેમેસ્ટર 1
  • ડેરીંગ પરિચય
    • કૃષિ અને અર્થતંત્રમાં ડેરી ઉદ્યોગનું મહત્વ.
    • ડેરી ઉદ્યોગનું માળખું, વ્યાપ અને તકો.
    • ડેરી જાતો: ગાય અને ભેંસની ઓળખ અને લક્ષણો.
  • ડેરી ફાર્મ મેનેજમેન્ટ
    • ડેરી પશુઓ માટે રહેઠાણ અને શેડની જરૂરિયાત.
    • ખોરાક વ્યવસ્થા: ચારો, કન્સન્ટ્રેટ્સ અને સંતુલિત આહાર.
    • પ્રજનન: કૃત્રિમ ગર્ભાધાનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને ગર્ભાવસ્થા સમયગાળો.
  • દૂધ ઉત્પાદન અને સંગ્રહ
    • સ્તનનો ઢાંચો અને દૂધ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા.
    • દૂધ દોહવાની પદ્ધતિ: હાથથી દોહન અને મશીન દોહન.
    • દૂધની સ્વચ્છતા: સ્વચ્છ દોહન પદ્ધતિ અને દૂધ સંગ્રહ.
  • દૂધની રચના અને ગુણવત્તા
    • દૂધનું રાસાયણિક બંધારણ: ચરબી, પ્રોટીન, લેક્ટોઝ અને ખનિજ.
    • દૂધની ગુણવત્તાને અસર કરનાર પરિબળો: પશુની જાત, આહાર અને આરોગ્ય.
    • દૂધ પરીક્ષણ: ભેળસેળ તપાસ, સ્પેસિફિક ગ્રાવિટી અને pH.
  • સુરક્ષા અને સ્વચ્છતા
    • ડેરી કામદારો માટે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા.
    • ડેરી સાધનો અને શેડની સફાઈ અને સેનિટાઈઝેશન.
    • સુરક્ષા ઉપાયો: પશુઓને સંભાળવી અને ઝૂનોટિક રોગોથી બચાવ.
• સેમેસ્ટર 2
  • દૂધ પ્રોસેસિંગ
    • પેસ્ટ્યુરાઈઝેશન: સિદ્ધાંતો, પદ્ધતિઓ (HTST, LTLT) અને સાધનો.
    • દૂધનું હોમોજેનાઈઝેશન અને સ્ટાન્ડર્ડાઈઝેશન.
    • દૂધ પેકેજિંગ: બોટલ, પાઉચ અને લેબલિંગ ધોરણો.
  • ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવું
    • માખણ, ઘી, ક્રીમ અને પનીર બનાવવું.
    • ચીઝ બનાવવાની પ્રક્રિયા: સોફ્ટ અને હાર્ડ ચીઝ.
    • ફરમેન્ટેડ ઉત્પાદનો: દહીં, છાસ વગેરે બનાવવું.
  • ડેરી સાધનો અને જાળવણી
    • ડેરી મશીનો: ક્રીમ સપરેટર, પેસ્ટ્યુરાઈઝર, ચર્નર.
    • સફાઈ, જાળવણી અને મશીનોની સમસ્યાઓ ઉકેલવી.
    • ડેરી પ્લાન્ટમાં ઊર્જા સ્ત્રોત: વરાળ અને વિજળી.
  • ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને ધોરણો
    • ડેરી ઉત્પાદનોની તપાસ: ચરબીનું પ્રમાણ, એસિડિટી અને માઇક્રોબિયલ લોડ.
    • FSSAI (Food Safety and Standards Authority of India) નિયમો.
    • વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ: વ્હે અને પ્રવાહી કચરાનું સંચાલન.
  • ડેરીંગમાં ઉદ્યોગસાહસિકતા
    • નાનું ડેરી યુનિટ અથવા પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવું.
    • ડેરી ઉત્પાદનોનું માર્કેટિંગ: બ્રાન્ડિંગ અને સપ્લાય ચેઇન.
    • ડેરી વ્યવસાયમાં ખર્ચ અને નફાનો વિશ્લેષણ.

મૂલ્યાંકન અને પ્રમાણપત્ર

• પરીક્ષા: દરેક સેમેસ્ટરમાં થિયરી અને પ્રેક્ટિકલ પરીક્ષા લેવામાં આવે છે.
• પ્રમાણપત્ર: સફળ ઉમેદવારોને NCVT દ્વારા નેશનલ ટ્રેડ સર્ટિફિકેટ (NTC) આપવામાં આવે છે.
• મૂલ્યાંકન: ડેરી હેન્ડલિંગ કુશળતા, ઉત્પાદન ગુણવત્તા, થિયરી જ્ઞાન અને પ્રોજેક્ટ કાર્યના આધારે થાય છે.

કારકિર્દી તકો

• રોજગાર: ડેરી ટેક્નિશિયન, મિલ્ક પ્રોસેસર અથવા ફાર્મ સુપરવાઈઝર તરીકે ડેરી સહકારી સંસ્થાઓ અથવા મિલ્ક પ્લાન્ટમાં કામ.
• સ્વરોજગાર: ડેરી ફાર્મ અથવા નાના ડેરી ઉત્પાદન વ્યવસાય શરૂ કરવો.
• આગળનું અભ્યાસ: ડેરી ટેકનોલોજી, એનિમલ હસબન્ડ્રી અથવા ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં ડિપ્લોમા.