डेअरींग

आयटीआय "डेअरींग" ट्रेड अभ्यासक्रम

आयटीआय "डेअरींग" ट्रेड हा एक वर्षाचा व्यावसायिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आहे. हा Craftsman Training Scheme (CTS) अंतर्गत चालवला जातो आणि National Council for Vocational Training (NCVT) द्वारे नियंत्रित केला जातो. या कोर्समध्ये प्रशिक्षणार्थ्यांना डेअरी फार्म व्यवस्थापन, दूध संकलन, प्रक्रिया आणि लोणी, चीज व दही यांसारख्या दुग्धजन्य पदार्थांचे उत्पादन करण्याचे कौशल्य शिकवले जाते. या अभ्यासक्रमात सैद्धांतिक ज्ञान, प्रत्यक्ष डेअरी हाताळणी कौशल्ये आणि रोजगारक्षमतेसाठी प्रशिक्षण समाविष्ट आहे. यामुळे विद्यार्थी डेअरी तंत्रज्ञ, मिल्क प्रोसेसर किंवा डेअरी फार्म सुपरवायझर म्हणून डेअरी सहकारी संस्था, प्रक्रिया प्रकल्प किंवा स्व-रोजगार क्षेत्रात काम करू शकतात.

कोर्सचा आढावा

• कालावधी: १ वर्ष (२ सेमिस्टर, प्रत्येकी ६ महिने)
• NSQF स्तर: स्तर ४
• पात्रता: किमान १० वी उत्तीर्ण (विज्ञान विषयासह) किंवा समकक्ष
• उद्दिष्ट: डेअरी कामकाज व्यवस्थापित करणे, दूधाची गुणवत्ता सुनिश्चित करणे आणि स्वच्छता व सुरक्षा मानकांचे पालन करून दुग्धजन्य पदार्थ तयार करण्यासाठी प्रशिक्षण देणे.

सविस्तर अभ्यासक्रम

1. ट्रेड थिअरी (सैद्धांतिक ज्ञान)

डेअरींग आणि दूध प्रक्रिया यासंबंधी मूलभूत संकल्पना यामध्ये समाविष्ट आहेत.

• सेमिस्टर 1
  • डेअरींगची ओळख
    • कृषी आणि अर्थव्यवस्थेत डेअरी उद्योगाचे महत्त्व.
    • डेअरी उद्योगाची रचना, व्याप्ती आणि संधी.
    • डेअरी जाती: गायी व म्हशींची ओळख आणि वैशिष्ट्ये.
  • डेअरी फार्म व्यवस्थापन
    • डेअरी प्राण्यांसाठी निवास आणि गोठ्याच्या गरजा.
    • खाद्य पद्धती: चारा, संकेंद्रित खाद्य आणि संतुलित आहार.
    • प्रजनन: कृत्रिम रेतनाची मूलभूत माहिती आणि गर्भधारणेचा कालावधी.
  • दूध उत्पादन आणि संकलन
    • थनाची रचना आणि दूध स्रावाची शारीरिक प्रक्रिया.
    • दूध काढण्याच्या पद्धती: हाताने आणि मशीनने दूध काढणे.
    • दूध स्वच्छता: स्वच्छ दूध काढण्याची पद्धत आणि दूध साठवण.
  • दुधाची रचना आणि गुणवत्ता
    • दुधाचे रासायनिक घटक: फॅट, प्रोटीन, लॅक्टोज आणि खनिजे.
    • दुधाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करणारे घटक: जाती, खाद्य आणि प्राण्यांचे आरोग्य.
    • दूध चाचणी: भेसळ ओळखणे, विशिष्ट गुरुत्व आणि pH.
  • सुरक्षा आणि स्वच्छता
    • डेअरी कामगारांसाठी वैयक्तिक स्वच्छता.
    • डेअरी उपकरणे आणि गोठ्यांची स्वच्छता व निर्जंतुकीकरण.
    • सुरक्षा उपाय: प्राण्यांचे हाताळणे आणि रोगांपासून संरक्षण.
• सेमिस्टर 2
  • दूध प्रक्रिया
    • पाश्चरायझेशन: तत्त्वे, पद्धती (HTST, LTLT) आणि उपकरणे.
    • दुधाचे होमोजेनायझेशन आणि स्टँडर्डायझेशन.
    • दूध पॅकेजिंग: बाटल्या, पाउच आणि लेबलिंग मानके.
  • दुग्धजन्य पदार्थ निर्मिती
    • लोणी, तूप, क्रीम आणि पनीर तयार करणे.
    • चीज तयार करणे: सॉफ्ट आणि हार्ड प्रकार.
    • फर्मेंटेड उत्पादने: दही आणि ताक तयार करणे.
  • डेअरी उपकरणे आणि देखभाल
    • डेअरी यंत्रे: क्रीम सेपरेटर, पाश्चरायझर आणि चर्नर.
    • उपकरणांची स्वच्छता, देखभाल आणि समस्या निवारण.
    • डेअरी प्लांटमधील ऊर्जा स्त्रोत: वाफ आणि वीज.
  • गुणवत्ता नियंत्रण आणि मानके
    • दुग्धजन्य पदार्थांची चाचणी: फॅट प्रमाण, आम्लता आणि सूक्ष्मजीव भार.
    • FSSAI (Food Safety and Standards Authority of India) नियम.
    • कचरा व्यवस्थापन: व्हे आणि सांडपाणी प्रक्रिया.
  • डेअरी व्यवसायातील उद्योजकता
    • लहान डेअरी युनिट किंवा प्रक्रिया प्रकल्प स्थापन करणे.
    • दुग्धजन्य पदार्थांचे विपणन: ब्रँडिंग आणि पुरवठा साखळी.
    • डेअरी व्यवसायातील खर्च आणि नफ्याचे विश्लेषण.

मूल्यमापन आणि प्रमाणपत्र

• परीक्षा: प्रत्येक सेमिस्टरमध्ये सैद्धांतिक आणि प्रायोगिक परीक्षा घेतली जाते.
• प्रमाणपत्र: यशस्वी उमेदवारांना NCVT कडून National Trade Certificate (NTC) दिले जाते.
• मूल्यमापन: डेअरी हाताळणी कौशल्ये, उत्पादनाची गुणवत्ता, सैद्धांतिक ज्ञान आणि प्रकल्प कार्याच्या आधारे केले जाते.

करिअर संधी

• रोजगार: डेअरी तंत्रज्ञ, मिल्क प्रोसेसर किंवा फार्म सुपरवायझर म्हणून डेअरी सहकारी संस्था, मिल्क प्लांट किंवा खाजगी डेअरीमध्ये काम.
• स्व-रोजगार: डेअरी फार्म सुरू करणे किंवा लहान दुग्धजन्य उत्पादन व्यवसाय सुरू करणे.
• पुढील शिक्षण: डेअरी टेक्नॉलॉजी, अॅनिमल हजबंड्री किंवा फूड प्रोसेसिंगमध्ये डिप्लोमा.