बेकर अँड कन्फेक्शनर

आयटीआय ट्रेड "बेकर अँड कन्फेक्शनर" साठीचा अभ्यासक्रम. हा एक वर्षांचा कोर्स नॅशनल कौन्सिल फॉर व्होकेशनल ट्रेनिंग (NCVT) अंतर्गत क्राफ्ट्समन ट्रेनिंग स्कीम (CTS) मध्ये चालवला जातो. या कोर्समध्ये विद्यार्थ्यांना बेकिंग आणि कन्फेक्शनरी कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे ते बेकर, कन्फेक्शनर किंवा पेस्ट्री शेफ म्हणून काम करू शकतात. अभ्यासक्रमामध्ये ट्रेड थिअरी, ट्रेड प्रॅक्टिकल, वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन अँड सायन्स, इंजिनिअरिंग ड्रॉईंग आणि एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स यांचा समावेश आहे. खाली त्याचे सविस्तर विवरण दिले आहे:

1. ट्रेड थिअरी

या विभागात बेकिंग आणि कन्फेक्शनरी प्रक्रिया, उपकरणे आणि स्वच्छतेबद्दल सैद्धांतिक ज्ञान दिले जाते.

• बेकरी आणि कन्फेक्शनरीची ओळख
  • या ट्रेडचे क्षेत्र आणि महत्त्व.
  • बेकर आणि कन्फेक्शनर यांच्या भूमिका व जबाबदाऱ्या.
  • बेकरीचे संघटनात्मक रचना आणि इतर किचन विभागांशी समन्वय.
• बेकरी साधने आणि उपकरणे
  • विविध साधनांचे प्रकार आणि त्यांचा वापर (उदा. मोजण्याचे कप, रोलिंग पिन, पाइपिंग बॅग).
  • ओव्हनची रचना आणि कार्यपद्धती (गॅस, इलेक्ट्रिक, पारंपरिक).
  • मूलभूत उपकरणांची देखभाल आणि सुरक्षितता.
• कच्चा माल
  • गव्हाची रचना आणि मिलिंग; पीठाचे प्रकार (उदा. स्ट्राँग, वीक).
  • घटकांची भूमिका: साखर, फॅट्स, लिव्हनिंग एजंट्स, फ्लेवर्स आणि रंग.
  • कच्चा माल साठवण्याची तत्त्वे.
• बेकिंगचे तत्त्व
  • अन्न बेक करण्याची उद्दिष्टे.
  • लिव्हनिंग प्रक्रिया (रासायनिक, जैविक, यांत्रिक).
  • पीठ आणि बॅटरवर उष्णतेचा परिणाम.
• बेकरी उत्पादने
  • ब्रेडचे विविध प्रकार (उदा. रोल्स, स्टिक्स, सॉफ्ट रोल्स).
  • बिस्किटे (प्लेन, सॉल्टेड, पाइप्ड).
  • केक (स्पंज, फ्रूट, जेनोइस, फॅटलॅस).
  • पेस्ट्री आणि पफ (उदा. खारी, डॅनिश).
• कन्फेक्शनरी उत्पादने
  • आइसिंगचे प्रकार (उदा. बटरक्रीम, रॉयल, फॉन्डंट).
  • कँडी, चॉकलेट, टॉफी आणि भारतीय मिठाई (उदा. गुलाबजामुन, रसगुल्ला).
  • पुडिंग आणि डेझर्ट.
• स्वच्छता आणि सुरक्षितता
  • वैयक्तिक स्वच्छता आणि किचनची स्वच्छता.
  • अन्न दूषित होण्यापासून संरक्षण आणि कीटक नियंत्रण.
  • सुरक्षा पद्धती: अपघात प्रतिबंध आणि प्राथमिक उपचार.
• गुणवत्ता नियंत्रण
  • कच्चा माल आणि तयार उत्पादनांची गुणवत्ता तपासणी.
  • उत्पादन खराब होण्याची कारणे आणि सुधारात्मक उपाय.
• उद्योजकता
  • बेकरी सुरू करण्यासाठी आवश्यक सरकारी प्रक्रिया आणि परवानग्या.
  • ठिकाणाची निवड, उपकरणांची निवड आणि मूलभूत व्यवसाय व्यवस्थापन.

2. ट्रेड प्रॅक्टिकल

या भागात बेकिंग आणि कन्फेक्शनरीमध्ये प्रत्यक्ष कौशल्ये विकसित केली जातात.

सेमिस्टर 1

• स्वच्छता आणि हायजीन
  • किचन, उपकरणे आणि भांडी स्वच्छ ठेवणे.
  • वैयक्तिक सुरक्षेसाठी उपकरणांचा वापर (उदा. एप्रन, हातमोजे).
• मूलभूत घटक हाताळणी
  • घटक ओळखणे आणि मोजणे (पीठ, साखर, यीस्ट इ.).
  • वजन करणे आणि मिश्रण तंत्राचा सराव.
• ब्रेड तयार करणे
  • ब्रेड रोल्स, स्टिक्स, सॉफ्ट रोल्स आणि रस्क तयार करणे.
  • खारी आणि पफ पेस्ट्री तयार करणे.
• गुणवत्ता तपासणी
  • बेकिंगची गुणवत्ता तपासणे आणि खराब होण्याची कारणे ओळखणे.
  • हॉटेल दर्जाचे ब्रेड उत्पादन तयार करणे.

सेमिस्टर 2

• केक तयार करणे
  • विविध प्रकारचे केक बेक करणे (उदा. स्पंज, फ्रूट, विशेष प्रकार).
  • आइसिंग तयार करणे (बटरक्रीम, रॉयल, फॉन्डंट).
• पेस्ट्री आणि बिस्किटे तयार करणे
  • पेस्ट्री तयार करणे (उदा. डॅनिश, शॉर्टक्रस्ट).
  • प्लेन, सॉल्टेड आणि पाइप्ड बिस्किटे तयार करणे.
• कन्फेक्शनरी कौशल्ये
  • कँडी, चॉकलेट आणि टॉफी तयार करणे.
  • पुडिंग आणि भारतीय मिठाई तयार करणे (उदा. हलवा, बर्फी).
• प्रोजेक्ट वर्क
  • पूर्ण बेकिंग आणि कन्फेक्शनरी प्रकल्पाची योजना आणि अंमलबजावणी.
  • तयार उत्पादने योग्य पॅकेजिंगसह सादर करणे.

3. वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन आणि सायन्स

या विभागात बेकिंगशी संबंधित गणितीय आणि वैज्ञानिक तत्त्वे समाविष्ट आहेत.

• गणना
  • वजन आणि घनफळ मोजमाप (उदा. ग्रॅम, लिटर).
  • घटकांचे प्रमाण आणि रूपांतरणासाठी सोप्या तक्त्यांचा वापर.
• विज्ञान
  • बेकिंगमध्ये उष्णतेची भूमिका (उदा. जेलॅटिनायझेशन, कॅरामेलायझेशन).
  • लिव्हनिंग एजंट्सचे गुणधर्म आणि त्यांची प्रतिक्रिया.

4. इंजिनिअरिंग ड्रॉईंग

या भागात बेकरी लेआउटसाठी मूलभूत तांत्रिक रेखाचित्र कौशल्यांवर भर दिला जातो.

• ड्रॉईंगची मूलतत्त्वे
  • बेकरी उपकरणे आणि कार्यक्षेत्राचे साधे लेआउट स्केच करणे.
  • ओव्हन, मिक्सर आणि स्टोरेज युनिट्ससाठी चिन्हांचा वापर.

5. एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स

या विभागात नोकरीसाठी आवश्यक व्यावसायिक कौशल्ये विकसित केली जातात.

• संवाद कौशल्य
  • सहकारी आणि ग्राहकांशी प्रभावी संवाद साधणे.
• कार्यस्थळ कौशल्ये
  • वेळेचे व्यवस्थापन, टीमवर्क आणि मूलभूत समस्या सोडवण्याची कौशल्ये.

कोर्सचा आढावा

• कालावधी: 1 वर्ष (प्रत्येकी 6 महिन्यांचे 2 सेमिस्टर)
• पात्रता: 10+2 प्रणाली अंतर्गत 10वी उत्तीर्ण किंवा समतुल्य.
• उद्दिष्ट: बेकिंग आणि कन्फेक्शनरी तंत्र, उपकरण हाताळणी आणि गुणवत्ता नियंत्रणाचे प्रशिक्षण देऊन विद्यार्थ्यांना बेकरी, हॉटेल, रेस्टॉरंट किंवा स्वयंरोजगारासाठी तयार करणे.

हा अभ्यासक्रम NCVT फ्रेमवर्कशी सुसंगत आहे आणि राज्य किंवा आयटीआय नुसार थोडा बदलू शकतो. नवीनतम माहितीसाठी डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ ट्रेनिंग (DGT) च्या वेबसाइटला भेट द्या किंवा आपल्या स्थानिक आयटीआयशी संपर्क साधा. हा कोर्स सर्जनशीलता आणि अचूकतेवर भर देत अन्न उद्योगात करिअर करण्यासाठी व्यावहारिक कौशल्ये प्रदान करतो.