अटेंडंट ऑपरेटर (केमिकल प्लांट) – CTS अभ्यासक्रम

अटेंडंट ऑपरेटर (केमिकल प्लांट) – CTS अभ्यासक्रम

“Attendant Operator (Chemical Plant)” हा ITI ट्रेडचा अभ्यासक्रम खाली दिला आहे. हा अभ्यासक्रम भारतातील National Council for Vocational Training (NCVT) अंतर्गत Craftsman Training Scheme (CTS) मध्ये येतो. हा २ वर्षांचा कोर्स असून, रासायनिक प्लांटमधील उपकरणांचे संचालन, देखभाल आणि सुरक्षितता यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षित करणे हा याचा उद्देश आहे.

या अभ्यासक्रमामध्ये Trade Theory, Trade Practical, Workshop Calculation and Science, Engineering Drawing आणि Employability Skills हे घटक समाविष्ट आहेत.

१. ट्रेड थिअरी (Trade Theory)

या भागामध्ये केमिकल प्लांट ऑपरेशन, सुरक्षितता आणि उपकरणांबाबतचे सैद्धांतिक ज्ञान दिले जाते.

पहिले वर्ष (Year 1)

• केमिकल प्लांट ऑपरेशन्सची ओळख
  • केमिकल उद्योगात Attendant Operator ची भूमिका
  • रासायनिक प्रक्रिया व युनिट ऑपरेशन्सचा आढावा
• सुरक्षितता व पर्यावरण
  • सुरक्षा उपाय, PPE आणि अग्निशामक यंत्रांचा वापर
  • धोकादायक रसायनांची हाताळणी व MSDS ची माहिती
  • प्राथमिक उपचार व आपत्कालीन प्रक्रिया
• मूलभूत रसायनशास्त्र व भौतिकशास्त्र
  • घन, द्रव व वायूंचे गुणधर्म
  • दाब, तापमान आणि प्रवाह यांची संकल्पना
• केमिकल प्लांट उपकरणे
  • पंप, व्हॉल्व, कॉम्प्रेसर व हीट एक्सचेंजरचे प्रकार व उपयोग
  • रिअॅक्टर, डिस्टिलेशन कॉलम व फिल्टरची ओळख
• युनिट ऑपरेशन्स
  • फ्लुइड फ्लो, हीट ट्रान्सफर व मास ट्रान्सफरची मूलतत्त्वे
  • ग्राइंडिंग, मिक्सिंग व सेपरेशन प्रक्रिया

दुसरे वर्ष (Year 2)

• प्रगत रासायनिक प्रक्रिया
  • ऑटोक्लेव, अमोनिया व अ‍ॅसिड प्लांटचे संचालन
  • फिल्ट्रेशन, एक्सट्रॅक्शन व ड्रायिंग प्रक्रिया
• इन्स्ट्रुमेंटेशन व कंट्रोल
  • तापमान निर्देशक, दाब गेज व फ्लो मीटर वाचन
  • प्रोसेस कंट्रोल व ऑटोमेशनची ओळख
• देखभाल व दोषनिवारण
  • उपकरणांची नियमित तपासणी व किरकोळ दुरुस्ती
  • ऑपरेशनल समस्या ओळखणे व अहवाल देणे
• गुणवत्ता नियंत्रण
  • उत्पादन गुणवत्तेचे महत्त्व
  • रासायनिक उत्पादनांच्या मूलभूत चाचण्या
• औद्योगिक उपयोग
  • खत, औषधनिर्माण व पेट्रोकेमिकल उद्योगांची ओळख
  • कचरा व्यवस्थापन व पर्यावरणीय नियम

२. ट्रेड प्रॅक्टिकल (Trade Practical)

पहिले वर्ष

• हॅकसॉइंग, मार्किंग, पंचिंग, फाइलिंग, ड्रिलिंग व टॅपिंग
• पंप, कॉम्प्रेसर व व्हॉल्व चालू-बंद करणे
• PPE व अग्निशामक यंत्रांचा वापर
• रसायनांची सुरक्षित हाताळणी व विल्हेवाट
• घनता व उकळबिंदू मोजण्यासाठी प्रयोग

दुसरे वर्ष

• ऑटोक्लेव, फिल्टर प्रेस व सेंट्रीफ्यूज ऑपरेशन
• दाब, तापमान व प्रवाह नियंत्रण
• फिल्टर मीडियाची साफसफाई व बदल
• लघु केमिकल प्रोसेस प्रोजेक्ट

३. वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन व सायन्स

• युनिट रूपांतरण, टक्केवारी व गुणोत्तर
• प्रवाह दर, दाब व आयतन गणना
• हीट ट्रान्सफर व फ्लुइड मेकॅनिक्सची मूलतत्त्वे

४. इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग

• रेषा, कोन व साधे आकार काढणे
• केमिकल प्लांट चिन्हे व नोटेशन
• पाइपिंग लेआउट व प्रोसेस डायग्राम समजून घेणे

५. एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स

• अहवाल लेखन व वरिष्ठांशी संवाद
• वेळ व्यवस्थापन व संघकार्य
• समस्या सोडवण्याची कौशल्ये

कोर्सचा आढावा

• कालावधी: २ वर्षे (४ सेमिस्टर)
• पात्रता: विज्ञान व गणितासह १०वी उत्तीर्ण
• उद्दिष्ट: केमिकल प्लांट ऑपरेशन व सुरक्षिततेत कुशल मनुष्यबळ तयार करणे

हा अभ्यासक्रम NCVT फ्रेमवर्कनुसार तयार करण्यात आला आहे. राज्य किंवा ITI नुसार थोडा फरक असू शकतो. अधिकृत माहितीसाठी DGT वेबसाइट किंवा स्थानिक ITI पहा.